{"id":19,"date":"2023-04-26T11:00:45","date_gmt":"2023-04-26T09:00:45","guid":{"rendered":"http:\/\/nowa.ente.org.pl\/?page_id=19"},"modified":"2024-05-01T16:20:40","modified_gmt":"2024-05-01T14:20:40","slug":"projekt","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/projekt\/","title":{"rendered":"Projekt Przedszkole wolne od Zabawek"},"content":{"rendered":"
\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

Przedszkole wolne od zabawek?<\/strong>
O do\u015bwiadczeniach projektu.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 dr Anny Mitr\u0119gi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego<\/p>\n\n\n\n

<\/div>\n\n\n\n

S\u0142owa kluczowe<\/strong>: przedszkole wolne od zabawek, kreatywno\u015b\u0107, samodzielno\u015b\u0107, odraczanie gratyfikacji, drugoplanowa aktywno\u015b\u0107 nauczyciela, przedszkole ente<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wprowadzenie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ostatnie \u0107wier\u0107wiecze gruntownie odmieni\u0142o \u017cycie polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, przedefiniowa\u0142o warto\u015bci, da\u0142o wiele mo\u017cliwo\u015bci, ale i wype\u0142ni\u0142o \u017cycie obfito\u015bci\u0105 zagro\u017ce\u0144. Stan taki nakazuje g\u0142o\u015bno pyta\u0107 o to, do \u017cycia w jakim \u015bwiecie przygotowujemy dzieci poprzez edukacj\u0119, jakie cechy b\u0119d\u0105 im potrzebne, aby jak najlepiej korzysta\u0107 z mo\u017cliwo\u015bci, ale i dokonywa\u0107 m\u0105drych wybor\u00f3w. Edukacja winna \u015bwiadomie opisywa\u0107 cele wychowania w d\u0142ugofalowej perspektywie, opartej na rzetelnej analizie rzeczywisto\u015bci i przewidywaniach dotycz\u0105cych przysz\u0142o\u015bci. Obecne przedszkolaki wejd\u0105 w doros\u0142e \u017cycie za kilkana\u015bcie lat, a tempo zmian jest zawrotne. Mo\u017cna wi\u0119c jedynie og\u00f3lnie definiowa\u0107 aksjologiczne cele wychowania, a w refleksyjnej praktyce opiera\u0107 si\u0119 na dobrze przemy\u015blanych, sprawdzonych dzia\u0142aniach. Opisywany projekt dotyczy\u0142 dzieci w wieku przedszkolnym, czasie w \u017cyciu cz\u0142owieka, kiedy jest on ogromnie ch\u0142onny i plastyczny, szybko si\u0119 uczy, a nabywane kompetencje stanowi\u0105 baz\u0119 do kszta\u0142towania si\u0119 kolejnych.<\/a><\/p>\n\n\n\n

Autor\u00f3w projektu<\/a> zainspirowa\u0142y do\u015bwiadczenia podpatrywane w Niemczech. Pierwsze pr\u00f3by pracy przedszkola wolnego od zabawek by\u0142y podejmowane od 1992 w Bawarii, a nast\u0119pnie szeroko upowszechni\u0142y si\u0119 tak\u017ce w Austrii i Szwajcarii<\/a>. Badania zaprojektowane i opisane przez Ann\u0119 Winner w 1996 mia\u0142y na celu sprawdzenie, czy przeprowadzone projekty wzmocni\u0142y psychospo\u0142eczne kompetencje dzieci w wieku przedszkolnym. Projekt stworzyli psychologowie zajmuj\u0105cy si\u0119 przeciwdzia\u0142aniem uzale\u017cnieniom. Obecnie znajduje si\u0119 on na li\u015bcie 27 najbardziej rekomendowanych przyk\u0142ad\u00f3w interwencji w Unii Europejskiej. Regularnie pojawia si\u0119 w dorocznym katalogu dzia\u0142a\u0144 setek przedszkoli w krajach niemieckoj\u0119zycznych.<\/p>\n\n\n\n

Celem podj\u0119tego badania by\u0142a odpowied\u017a na pytania o skuteczno\u015b\u0107 projektu polegaj\u0105cego na czasowym uwolnieniu dzieci od zabawek. Dok\u0142adniej pytanie to odnosi\u0142o si\u0119 do tego, czy przedszkole bez zabawek wspiera dzieci w bardziej efektywnym rozwoju psychospo\u0142ecznym?<\/strong>Zmiana sytuacji w przedszkolu mia\u0142a s\u0142u\u017cy\u0107 temu, aby uwaga dzieci przenios\u0142a si\u0119 z przedmiot\u00f3w na ludzi i relacje nimi, aby dzieci mia\u0142y wi\u0119cej czasu, uwagi i przestrzeni do poznania samych siebie i otaczaj\u0105cych ich ludzi. Uwolnienie dzieci od zabawek mia\u0142o przekszta\u0142ci\u0107 sam\u0105 zabaw\u0119 w kreatywn\u0105 i dowoln\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, kt\u00f3r\u0105 nale\u017cy zaplanowa\u0107, pozyska\u0107 do niej innych, postara\u0107 si\u0119 o materia\u0142y. Decyzje podejmowane przez dzieci mia\u0142y absolutnie samodzielny charakter, dzieci szuka\u0142y w sobie zdolno\u015bci do kreowania swojego czasu w przedszkolu. Projekt planowany by\u0142 na okres trzech miesi\u0119cy, jednak zosta\u0142 w tej edycji zredukowany do sze\u015bciu tygodni, mimo tego mo\u017cna na podstawie zgromadzonych danych empirycznych odpowiedzie\u0107 na postawione pytanie. <\/p>\n\n\n\n

Motywy realizacji projektu w przedszkolu eNTe<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Projekt w swoim pocz\u0105tkowym wydaniu pomy\u015blany by\u0142 jako dzia\u0142anie przeciwuzale\u017cnieniowe. Profilaktyka uzale\u017cnie\u0144 <\/strong>polega\u0142a na stawianiu cel\u00f3w odnosz\u0105cych si\u0119 do rozwijania takich kompetencji, kt\u00f3re wzmacniaj\u0105 poziom zdrowia, kompetencje emocjonalne i spo\u0142eczne, a tak\u017ce konkretne umiej\u0119tno\u015bci \u017cyciowe. Projekt przedszkola wolnego od zabawek promuje celowe stawianie kilkuletniego dziecka w sytuacjach, w kt\u00f3rych nie mo\u017cna ukry\u0107 niezadowolenia i frustracji za zas\u0142on\u0105 z gad\u017cet\u00f3w, ma\u0142y cz\u0142owiek wsparty dyskretnie przez nauczyciela konfrontuje si\u0119 on z realnymi problemami na poziomie intra- i interpersonalnym<\/a>. Intensywny kontakt dzieci z bardzo anga\u017cuj\u0105cymi zabawkami, wci\u0105ga ich uwag\u0119 na tyle silnie, \u017ce umo\u017cliwia ucieczk\u0119 od rzeczywistego \u015bwiata, w\u0142a\u015bnie z tego powodu zosta\u0142 w\u0142\u0105czony w kanon dzia\u0142a\u0144 przeciwuzale\u017cnieniowych. Komercyjne zabawki s\u0105 cz\u0119sto tak atrakcyjne, przyci\u0105gaj\u0105ce uwag\u0119, bogate w detale, s\u0105 w stanie hipnotycznie wi\u0105za\u0107 koncentracj\u0119 dziecka. Posiadanie takiego przedmiotu staje si\u0119 wa\u017cniejsze ni\u017c sama zabawa, a inne dziecko staje si\u0119 w tym przypadku nie kompanem do dzia\u0142ania, ale kim\u015b kto mo\u017ce przeszkadza\u0107, albo zagra\u017ca\u0107 jej w\u0142adaniem. Wiele przedszkolnych konflikt\u00f3w bierze pocz\u0105tek od trzymania w r\u0119ku atrakcyjnych przedmiot\u00f3w. W \u017cadnej mierze projekt nie jest jednak inicjatyw\u0105 skierowana przeciwko zabawkom, stanowi on jedynie uzupe\u0142nienie zwykle panuj\u0105cych warunk\u00f3w, alternatyw\u0119 wobec element\u00f3w rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3re dzieci maj\u0105 przez pozosta\u0142e miesi\u0105ce w roku. Jest dodatkow\u0105 mo\u017cliwo\u015bci\u0105 poszerzania pola dzia\u0142a\u0144, sprawdzania swojej potencji w planowaniu i organizowaniu w\u0142asnej aktywno\u015bci przez dziecko lub grup\u0119 dzieci. Mo\u017ce by\u0107 impulsem szukania towarzystwa innych dzieci, szukania kontaktu z doros\u0142ym opiekunem, albo okazj\u0105 do pozostania w samotno\u015bci. <\/p>\n\n\n\n

Wiele serii zabawek jest marketingowo nastawionych na uzale\u017cnianie dzieci, grupy doskonale rozpoznanej przez specjalist\u00f3w od marketingu. Badacz reklamy D. Doli\u0144ski zauwa\u017ca, \u017ce dzieci s\u0105 doskona\u0142\u0105 grup\u0105 docelow\u0105 i najskuteczniej w rodzinie steruj\u0105 decyzjami o zakupach, nie tylko zabawek czy jedzenia<\/a>. Mo\u017cna uj\u0105\u0107 to w ten spos\u00f3b, \u017ce dzieci s\u0105 idealnym rynkiem, poniewa\u017c r\u0119kami \/portfelami \/ rodzic\u00f3w posiad\u0142y ogromn\u0105 si\u0142\u0119 nabywcz\u0105, a jednocze\u015bnie nie potrafi\u0105 si\u0119 skutecznie obroni\u0107 przed przekonuj\u0105c\u0105 perswazj\u0105 reklamow\u0105. W \u015bwietle takiej wiedzy, czasowe ograniczenie dost\u0119pu do zabawek wydaje si\u0119 by\u0107 interesuj\u0105c\u0105 koncepcj\u0105, jako alternatywa umo\u017cliwiaj\u0105ca kszta\u0142towanie odporno\u015bci wobec perswazji <\/strong>rynkowej<\/strong>. Idea taka cenna jest r\u00f3wnie\u017c z tego powodu, \u017ce wsp\u00f3\u0142cze\u015bni doro\u015bli prze\u015bcigaj\u0105 si\u0119 w zasypywaniu dzieci najrozmaitszymi dobrami, wiele dzieci nawet nie ma szansy pozna\u0107 takiego stanu, w kt\u00f3rym si\u0119 o czym\u015b marzy, o co\u015b zabiega, albo do czego\u015b d\u0105\u017cy.<\/p>\n\n\n\n

Zagro\u017ce\u0144 wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata mo\u017cna upatrywa\u0107 w ludzkiej tendencji do ulegania pokusom impuls\u00f3w. Emocje wp\u0142ywaj\u0105 na funkcje umys\u0142owe cz\u0142owieka, zwi\u0119kszaj\u0105 jego podatno\u015b\u0107 na sugestie i wywo\u0142uj\u0105 obni\u017cenie kontroli woli. Tak zniewolony cz\u0142owiek nie potrafi pow\u015bci\u0105gn\u0105\u0107 pragnienia, staje si\u0119 jego wi\u0119\u017aniem. Kierunkiem pracy edukacji ku wolno\u015bci staje si\u0119 wi\u0119c budowanie mechanizm\u00f3w obronnych umo\u017cliwiaj\u0105cych ukszta\u0142towanie woli. Zachowa\u0107 wol\u0119- to zachowa\u0107 wolno\u015b\u0107. Zdolno\u015b\u0107 pow\u015bci\u0105gania emocji, a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c op\u00f3\u017aniania oddzia\u0142ywania impuls\u00f3w, okazuje si\u0119 podstaw\u0105 sztuki \u017cycia.<\/strong> Kszta\u0142towanie umiej\u0119tno\u015bci panowania nad impulsami jest obecnie jednym z najwa\u017cniejszych element\u00f3w wychowania, a kryzys edukacji we wsp\u00f3\u0142czesnym \u015bwiecie jest rezultatem braku opanowania zar\u00f3wno wychowank\u00f3w, jak i wychowawc\u00f3w<\/a>. Panowanie nad impulsami jest sk\u0142adnikiem inteligencji emocjonalnej, chroni\u0105cym nas przed brakiem r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy \u201eumys\u0142em emocjonalnym a \u201eumys\u0142em racjonalnym\u201d. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry ulega \u0142atwo impulsom lekcewa\u017cy siebie jako osob\u0119, jest w stanie dzia\u0142a\u0107 przeciw sobie. Nadmierna konsumpcja d\u00f3br to jeden z powa\u017cniejszych wsp\u00f3\u0142czesnych problem\u00f3w naszego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Znaczenie op\u00f3\u017aniania gratyfikacji w rozwoju cz\u0142owieka i jego znaczenie na dalsze szanse \u017cyciowe doskonale uwidoczni\u0142o si\u0119 w s\u0142ynnym \u201emarshmallows test<\/em>\u201d. Eksperyment polega\u0142 na zostawianiu dzieci w wieku przedszkolnym samych przed s\u0142odk\u0105 piank\u0105, ale w towarzystwie kamery. Badacze informowali, \u017ce je\u015bli dziecko poczeka do powrotu doros\u0142ego, nagrod\u0105 b\u0119dzie dodatkowa pianka. Dzieci, kt\u00f3re jako przedszkolaki potrafi\u0142y skutecznie oprze\u0107 si\u0119 pokusie, w p\u00f3\u017aniejszych badaniach okazywa\u0142y si\u0119 skuteczne w osi\u0105ganiu w\u0142asnych cel\u00f3w. Nauka kontrolowania impuls\u00f3w jest najlepiej udowodnionym w psychologii czynnikiem uprawdopodabniaj\u0105cym przysz\u0142e \u017cyciowe sukcesy. <\/strong>Sprzyja te\u017c wsp\u00f3\u0142tworzeniu antykonsumpcyjnej postawy dzieci. Osoby posiadaj\u0105ce s\u0142ab\u0105 kontrol\u0119 impuls\u00f3w, mog\u0105 wykazywa\u0107 tendencje do kierowania si\u0119 emocjami zamiast rozs\u0105dkiem. Zagro\u017cenie w postaci narkotyk\u00f3w, alkoholu, czy nadmiernego jedzenia nie ma dla nich waloru informacyjnego i mo\u017ce przegra\u0107 z wol\u0105. Uwa\u017ca si\u0119 wi\u0119c, \u017ce prewencja zachowa\u0144 ryzykownych mo\u017ce polega\u0107 na \u015bwiadomym budowaniu kompetencji dzieci przedszkolnych w kierowaniu w\u0142asnym polem do\u015bwiadcze\u0144. <\/p>\n\n\n\n

Wa\u017cne cele projektu dostrzec mo\u017cna w uwalnianiu dzieci od organizowania im wszelkich zaj\u0119\u0107, dostarczaniu materia\u0142u i wszelkiego rodzaju us\u0142ugiwania przez doros\u0142ych<\/a>. Badania wskazuj\u0105 na systematyczne upowszechnianie si\u0119 takiego modelu wychowawczego, w kt\u00f3rym dzieci s\u0105 drobiazgowo kontrolowane, sterowane zewn\u0119trznie i dopilnowane pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem. Doro\u015bli towarzysz\u0105 im konsekwentnie w niemal wszystkich dzia\u0142aniach, nios\u0105c pomoc nawet w\u00f3wczas, gdy nie jest ona realnie potrzebna. Dostarczaj\u0105 wszystkiego kieruj\u0105c si\u0119 w\u0142asn\u0105 inicjatyw\u0105 i dokonuj\u0105c wybor\u00f3w w imieniu dziecka. Chroni\u0105 go przed trudem, staraniem, samodzielnym do\u015bwiadczaniem \u2013 wszystkim co mo\u017ce si\u0119 okaza\u0107 trudne, stresuj\u0105ce czy grozi\u0107 konfliktem. Warto powt\u00f3rzy\u0107 za C. Honore ironiczne przes\u0142anie \u201e\u2026dzieci\u0144stwo jest zbyt cenne, aby pozostawi\u0107 je dzieciom, a dzieci s\u0105 zbyt cenne, aby pozostawi\u0107 je samym sobie.\u201d<\/em>Autorzy projektu pr\u00f3bowali uwierzy\u0107 w zdolno\u015b\u0107 dzieci do decydowania o swoich zabawach, zaj\u0119ciach, ufali w to, \u017ce po kilku dniach od rozpocz\u0119cia zmian podejm\u0105 m\u0105dre zaj\u0119cia, b\u0119d\u0105 bardziej samodzielnie decydowa\u0107 o swoich dzia\u0142aniach, b\u0119d\u0105 planowa\u0107 i informowa\u0107 o potrzebnych materia\u0142ach, b\u0119d\u0105 si\u0119 lepiej porozumiewa\u0107, a tak\u017ce sukcesywnie mierzy\u0107 si\u0119 z frustracj\u0105 w razie problem\u00f3w. Wiara nauczycieli podbudowana by\u0142a znajomo\u015bci\u0105 bada\u0144 pochodz\u0105cych z opracowa\u0144 A. Winner, ale w praktyce okaza\u0142a si\u0119 jednym z najtrudniejszych element\u00f3w projektu. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce przeprowadzenie projektu pozwoli\u0142o si\u0119 doros\u0142ym dorobi\u0107 wiary w dziecko, i to jest prawdopodobnie jedno z najwa\u017cniejszych osi\u0105gni\u0119\u0107 projektu. Paradoksalnie w\u0142a\u015bnie ten argument przes\u0105dzi\u0142 o skr\u00f3ceniu czasu trwania projektu, kiedy dwoje rodzic\u00f3w podwa\u017ca\u0142o zasadno\u015b\u0107 wynagrodzenia pracy nauczycieli \u201ekt\u00f3rzy nie prowadz\u0105 zaj\u0119\u0107<\/em>\u201d.   <\/p>\n\n\n\n

Projekt przedszkola wolnego zabawek umo\u017cliwia nawi\u0105zywanie i rozwijanie interakcji z innymi, co daje szerokie pole do uaktywniania neuron\u00f3w lustrzanych<\/strong>. Aktywno\u015b\u0107, ruch, zabawa, sprzeczki i godzenie si\u0119 z innymi- da\u0142y szans\u0119 g\u0142odnym wra\u017ce\u0144 m\u0142odym m\u00f3zgom do intensywnego rozwoju neurobiologicznego. Zabawa jest niezaprzeczaln\u0105 potrzeb\u0105 dzieci, naturaln\u0105 form\u0105 aktywno\u015bci, s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 rozwijaniu samo\u015bwiadomo\u015bci dziecka. Zmiana umo\u017cliwia\u0142a dzieciom bycie samym ze sob\u0105, nauczyciele nie \u201ezajmowali si\u0119\u201d dzie\u0107mi, kt\u00f3re przez pewien czas zostawa\u0142y same i po prostu nic nie robi\u0142y. W projekcie nie bez znaczenia okaza\u0142y si\u0119 dodatkowe warunki autentycznych, autorskich i nie sterowanych zabaw. Atutem projektu by\u0142 czas, w kt\u00f3rym zosta\u0142 przeprowadzony – miesi\u0105ce kwiecie\u0144 cechuje si\u0119 przyjemn\u0105 pogod\u0105, a istotnym warunkiem prowadzenia projektu sta\u0142o si\u0119 szerokie otwarcie sali na ogr\u00f3d przedszkolny. Dzieci zyska\u0142y szerok\u0105 przestrze\u0144, wype\u0142nion\u0105 ro\u015blinami, traw\u0105, drzewami, wszystkie naturalne atrybuty ogrodu da\u0142y zabawom dodatkowy wymiar wolno\u015bci i pole do wyobra\u017ani. Warto doda\u0107, ze przedszkole eNTe konsekwentnie utrzymuje wystr\u00f3j ma\u0142o zagospodarowanego ogrodu, bez \u015blad\u00f3w wi\u0119kszych interwencji ze strony doros\u0142ych, co mo\u017ce nie jest zgodne z mod\u0105 ogrodow\u0105, ale z pewno\u015bci\u0105 s\u0142u\u017cy uruchamianiu dzieci\u0119cej wyobra\u017ani. Nie w ka\u017cdym ogr\u00f3dku zarz\u0105dzanym przez doros\u0142ych mo\u017cna robi\u0107 domki na drzewach i sadzi\u0107 ziemniaki<\/em>. <\/p>\n\n\n\n

Bardzo trudnym elementem projektu okaza\u0142 si\u0119 wym\u00f3g obliguj\u0105cy nauczycieli do wycofania si\u0119 z organizowania zaj\u0119\u0107 dla dzieci, zaprzestania inicjowania dzia\u0142a\u0144, zabaw, zobowi\u0105zanie do braku podsuwania rozwi\u0105za\u0144, oferowania pomys\u0142\u00f3w. Wszystko tu \u017cy\u0142o rytmem dyktowanym przez dzieci Nadanie pierwszoplanowego planu dzieciom i wycofanie si\u0119 doros\u0142ych na plan drugi sta\u0142o si\u0119 do\u015bwiadczaniem granicznym dla nauczycieli . W czasie studi\u00f3w uczyli si\u0119 jak organizowa\u0107 zaj\u0119cia, nadawali zaj\u0119ciom kszta\u0142t konspekt\u00f3w do przeprowadzenia, tu za\u015b musieli uwierzy\u0107 w dzieci\u0119c\u0105 zdolno\u015b\u0107 do organizowania w\u0142asnych zabaw. Nie oni grali g\u0142\u00f3wne role, ich g\u0142os straci\u0142 na sile, stali si\u0119 jedynie statystami. Zgodnie z zasadami projektu nauczyciele musieli z czynnych i ruchliwych przeobrazi\u0107 si\u0119 w biernych i statycznych. Nie dziwi wi\u0119c, \u017ce w pierwszych dniach projektu nauczyciele na r\u00f3wni z dzie\u0107mi zostali obj\u0119ci pomoc\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Przebieg bada\u0144<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zadaniem autor\u00f3w projektu by\u0142o monitorowanie i badanie zachodz\u0105cych zmian, w celu okre\u015blenia przydatno\u015bci projektu, nie tylko w tera\u017aniejszej, ale r\u00f3wnie\u017c w przysz\u0142ej perspektywie. Pytanie badawcze odnosi\u0142o si\u0119 do tego, czy przedszkole bez zabawek wspiera dzieci w bardziej efektywnym rozwoju psychospo\u0142ecznym<\/strong>? Celem zabieg\u00f3w badawczych by\u0142o te\u017c por\u00f3wnanie zachodz\u0105cych w eNTe zmian z opisanymi w badaniu A. Winner. Dominuj\u0105c\u0105 metod\u0105 obran\u0105 w badaniu by\u0142y obserwacje. <\/p>\n\n\n\n

Po pierwsze obserwacje prowadzone by\u0142y przez kadr\u0119 eNTe, znaj\u0105c\u0105 dobrze dzieci i ich mo\u017cliwo\u015bci, mo\u017cna ich okre\u015bli\u0107 jako badaczy wewn\u0119trznych. Dyrektor, Daria Rybka – Koch i nauczyciele systematycznie prowadzili notatki z obserwacji, gromadz\u0105c dane, a na ko\u0144cu projektu obligowani byli do zinterpretowania fakt\u00f3w zebranych w obserwacji. Materia\u0142em badawczym by\u0142y same obserwacje dzia\u0142a\u0144 dzieci, ich wypowiedzi, wytwory powstaj\u0105ce w tym czasie, opinie g\u0142oszone w dialogach z innymi. Dzia\u0142ania badawcze bliskie by\u0142y kszta\u0142tem jako\u015bciowym badaniom terenowym, <\/em>obserwowane dzieci by\u0142y jednocze\u015bnie w interakcji z badaczem. Nauczyciele znaj\u0105c swoje dzieci, \u0142atwiej ni\u017c ktokolwiek rejestrowali nawet niewielkie zmiany. Szczeg\u00f3lnie na pocz\u0105tku projektu istotne by\u0142y r\u00f3wnie\u017c sta\u0142e spotkania nauczycieli, omawianie poszczeg\u00f3lnych fakt\u00f3w, reagowanie na pojawiaj\u0105ce si\u0119 trudno\u015bci. Wiadomo by\u0142o, \u017ce nale\u017cy spodziewa\u0107 si\u0119 nudy i rozdra\u017cnienia u dzieci mniej kreatywnych, nasilenia liczby konflikt\u00f3w na skutek cz\u0119stszych interakcji mi\u0119dzy dzie\u0107mi. <\/p>\n\n\n\n

Celem osi\u0105gni\u0119cia wi\u0119kszej obiektywno\u015bci badania prowadzono r\u00f3wnie\u017c monitorowanie prawid\u0142owo\u015bci obserwacji, systemowego zbierania danych oraz ich interpretowania przez niezale\u017cnego badacza. W tym przypadku musia\u0142a by\u0107 to osoba nie znaj\u0105ca dzieci, nie wchodz\u0105ca z nimi w relacje. Rola ta przypad\u0142a autorce niniejszego tekstu, a g\u0142\u00f3wne zadanie polega\u0142o na uporz\u0105dkowaniu danych na wy\u017cszym poziomie og\u00f3lno\u015bci i w odniesieniu do teorii. Istotna by\u0142a dobra relacja zewn\u0119trznego badacza z kadr\u0105, ustalono bowiem, \u017ce w przypadku trudno\u015bci osoba ta wesprze merytorycznie nauczycieli. Okaza\u0142o si\u0119 to dzia\u0142aniem na wyrost, poniewa\u017c przez tygodnie trwania projektu wystarczy\u0142 regularny kontakt i rozmowy, a wszystkie sprawy znajdowa\u0142y skuteczne rozwi\u0105zania. <\/p>\n\n\n\n

Dodatkowy materia\u0142 badawczy zawarty zosta\u0142 w korespondencji elektronicznej kadry z rodzicami dzieci. Materia\u0142 ten dobrze obrazuje podej\u015bcie rodzic\u00f3w do projektu, ich obawy i ko\u0144cowe refleksje dotycz\u0105ce jego realizacji i osi\u0105gni\u0119\u0107.<\/p>\n\n\n\n

G\u0142\u00f3wne za\u0142o\u017cenia i przebieg projektu<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Za\u0142o\u017cenia projektu koncentrowa\u0142y si\u0119 na uwolnieniu dzieci od zabawek na okres trzech miesi\u0119cy (kwiecie\u0144 \u2013 maj \u2013 czerwiec). 1 kwietnia 2014 roku dzieci wraz z nauczycielami wynios\u0142y wszystkie zabawki, a tak\u017ce sugestywne \u015brodki plastyczne (kredki, farby, bloki rysunkowe, plastelina etc.). W salach zosta\u0142y meble, koce, materace czy poduszki. W przypadku, kiedy dzieci co\u015b zaplanowa\u0142y i wyja\u015bni\u0142y nauczycielowi co jest im potrzebne, w\u00f3wczas nauczyciel udost\u0119pnia\u0142 im materia\u0142y. Wkr\u00f3tce pojawi\u0142o si\u0119 wiele nowych przedmiot\u00f3w, o kt\u00f3re prosi\u0142y dzieci (kartony, skrzynki po owocach, patyki etc.).<\/p>\n\n\n\n

Nauczyciele i rodzice rozmawiali o projekcie z dzie\u0107mi zapoznaj\u0105c z nowymi zasadami i ukazuj\u0105c mo\u017cliwo\u015bci dzia\u0142a\u0144 i zabaw na nowych warunkach. Motywem mog\u0105 by\u0107 tu narracje os\u00f3b ukazuj\u0105ce dzieciom, jak bawi\u0142y si\u0119 poprzednie pokolenia, na przyk\u0142ad dziadkowie opowiadaj\u0105cy o swoich zabawach na dawnych podw\u00f3rkach. <\/p>\n\n\n\n

Pierwszym krokiem przez realizacj\u0105 projektu by\u0142y spotkania kadry z rodzicami, wyja\u015bnienie im cel\u00f3w i zasad pracy. Rodzice dyskutuj\u0105c z kadr\u0105 wyja\u015bniali swoje w\u0105tpliwo\u015bci, ponadto oni sami stanowili \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy na temat funkcjonowania swoich dzieci po zaj\u0119ciach. W dzia\u0142aniach tych warto\u015bci\u0105 by\u0142o pozyskanie rodzic\u00f3w jako sojusznik\u00f3w projektu, a tak\u017ce cenne wsparcie na wypadek trudno\u015bci. W przekonaniu realizator\u00f3w projektu ca\u0142a grupa rodzic\u00f3w wyrazi\u0142a poparcie dla projektu \/ w przedszkolu jest 72 dzieci\/, natomiast pojawia\u0142y si\u0119 w\u0105tpliwo\u015bci, kt\u00f3re by\u0142y sukcesywnie omawiane. Kolejne spotkanie odby\u0142o si\u0119 w po\u0142owie trwania projektu i ono r\u00f3wnie\u017c by\u0142o p\u0142aszczyzn\u0105 dyskusji i ustale\u0144. Ponadto przez ca\u0142y czas trwania projektu kadra eNTe by\u0142a w \u015bcis\u0142ym kontakcie indywidualnym, podczas wizyt rodzic\u00f3w na terenie przedszkola, ale te\u017c telefonicznie i mailowo.<\/p>\n\n\n\n

W czasie pierwszych dni projektu czu\u0142o si\u0119 wi\u0119cej czasu i przestrzeni oraz wolno\u015bci do dzia\u0142ania. Problem polega\u0142 jednak na tym, \u017ce nie zawsze i nie wszyscy wiedzieli co z tym mo\u017cna uczyni\u0107. Z ka\u017cdym dniem dzieci czu\u0142y si\u0119 w widoczny spos\u00f3b lepiej w sali przedszkolnej. W ramce zaprezentowana zosta\u0142a obserwacja przeprowadzona w czwartym tygodniu projektu. <\/p>\n\n\n\n

Obserwacja 22.04.2014<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dwie dziewczynki hu\u015btaj\u0105 si\u0119 na bujakach. Po chwili zauwa\u017caj\u0105 obc\u0105 osob\u0119, pr\u00f3buj\u0105 nawi\u0105za\u0107 konwersacj\u0119. Inna dziewczynka tuli si\u0119 do opiekunki. Jeden z ch\u0142opc\u00f3w przez kilka minut przygl\u0105da si\u0119 czemu\u015b przez okno. W sali gra cicha muzyka, s\u0105 to piosenki po angielsku.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Dwie dziewczynki bawi\u0105 si\u0119 w domku na terenie sali. Potem dochodzi nast\u0119pna dziewczynka.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Jeden z ch\u0142opc\u00f3w prosi o niebiesk\u0105 farb\u0119, a kiedy j\u0105 dostaje zaczyna malowa\u0107. Potem prosi o no\u017cyczki i tnie w skupieniu sw\u00f3j malunek na drobne cz\u0119\u015bci.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Dw\u00f3jka ch\u0142opc\u00f3w aran\u017cuje budowl\u0119 z krzese\u0142, potem dok\u0142adaj\u0105 skrzynki po owocach, k\u0142ad\u0105 koce, k\u0142\u00f3c\u0105 si\u0119, a po chwili zgodnie ustalaj\u0105 dalsze dzia\u0142anie. Nie dopuszczaj\u0105 nikogo do zabawy. Kiedy oni wybiegaj\u0105 do ogrodu, krzes\u0142a natychmiast zostaj\u0105 przej\u0119te przez inn\u0105 par\u0119 dzieci.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Do sali wchodzi dziewczynka, witana g\u0142o\u015bno przez dzieci, biegnie \u017cegna\u0107 mam\u0119 przez okno, a potem do\u0142\u0105cza do dw\u00f3ch rozmawiaj\u0105cych kole\u017canek. Nalewaj\u0105 sobie samodzielnie picie z dzbanka. Z zapami\u0119taniem rozmawiaj\u0105, nie zwracaj\u0105c uwagi na innych.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Dw\u00f3jka ch\u0142opc\u00f3w biega, tarzaj\u0105 si\u0119 po dywanie, chodz\u0105 po p\u00f3\u0142kach, udaj\u0105 tygrysy. Inny ch\u0142opiec samotnie w skupieniu bawi si\u0119 lup\u0105.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Du\u017co ruchu, biegania po dw\u00f3ch salach, chodzenie po parapetach, dzieci wybiegaj\u0105 i wracaj\u0105 do sali z ogrodu.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Wnioski obserwatora zewn\u0119trznego: brak jest wsp\u00f3lnego dzia\u0142ania ca\u0142ej grupy, dzieci s\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci w parach, grupach trzy \u2013 czteroosobowych, a kilkoro sp\u0119dza czas pojedynczo. Nauczyciel pe\u0142ni rol\u0119 wyznaczon\u0105 przez dzieci, dostarcza materia\u0142u, nie inicjuje jednak \u017cadnego dzia\u0142ania. Mimo to, wida\u0107 wy\u0142aniaj\u0105ce si\u0119 z zabaw motywy przewodnie dzia\u0142ania, na przyk\u0142ad budowanie z krzese\u0142, zabawa w domku \u2013 przejmowane s\u0105 przez kolejne grupy dzieci. Motywy te s\u0105 dorobkiem ca\u0142ej grupy \u2013 w s\u0105siedniej sali uwidaczniaj\u0105 si\u0119 inne zabawy. Zaskakiwa\u0142o to, \u017ce nie by\u0142o ha\u0142asu, mimo, \u017ce nikt dzieci nie ucisza\u0142. Chwile g\u0142o\u015bniejsze przeplata\u0142y si\u0119 z cichymi. Ciekawe s\u0105 momenty, w kt\u00f3rych dziecko jest samo i nic nie robi.<\/p>\n\n\n\n

Refleksja: trzeba si\u0119 silnie powstrzymywa\u0107 od dzia\u0142ania na zasadzie \u2013 Pom\u00f3c Ci? Nie? No to Ci pomog\u0119!<\/p>\n\n\n\n

Zmiany zachowania dzieci zacz\u0119\u0142y si\u0119 zasadniczo od pocz\u0105tku projektu, ale szczeg\u00f3lnie jaskrawo wida\u0107 by\u0142o od czwartego tygodnia trwania projektu. Inicjatywa dzieci widoczna by\u0142a w organizowaniu zabawy w jej autorskich i dalekich od proponowanych przez doros\u0142ych przejawach. Zarejestrowano wiele akcji komunikacyjnych w kt\u00f3rych dzieci \u0107wiczy\u0142y swoje kompetencje. Przedszkolaki zaskakiwa\u0142y samodzielno\u015bci\u0105, kt\u00f3rej brak zabawek nie tylko nie ogranicza\u0142, ale poszerza\u0142 pole mo\u017cliwo\u015bci. Si\u0142a projektu tkwi\u0142a r\u00f3wnie\u017c w otwarciu sali przedszkolnej na ogr\u00f3d i zaoferowaniu mo\u017cliwo\u015bci nieskr\u0119powanego ruchu. (\u2026) Zdarza\u0142y si\u0119 wybory nudy, dziecko sta\u0142o i patrzy\u0142o w ogr\u00f3d, zatapia\u0142o si\u0119 w sobie, p\u00f3\u017aniej jednak wybiera\u0142o samotn\u0105 aktywno\u015b\u0107 lub kontakt z innym dzieckiem. Wydaje si\u0119 istotnym elementem projektu umo\u017cliwianie dziecku pobycia w ciszy, spotkanie ze sob\u0105, rozmow\u0119 na poziomie intrapersonalnym.<\/p>\n\n\n\n

Kadra eNTe czyni\u0142a priorytetem demokratyczne prawo rodzic\u00f3w do decydowania o kszta\u0142cie edukacji w plac\u00f3wce. Paradoksalnie ten w\u0142a\u015bnie element sta\u0142 si\u0119 przyczynkiem przedwczesnego zamkni\u0119cia projektu w po\u0142owie maja 2014, a zatem po sze\u015bciu tygodniach trwania. Bezpo\u015brednim impulsem tej decyzji by\u0142y argumenty dw\u00f3jki rodzic\u00f3w, kwestionuj\u0105cych prawo nauczycieli do wynagrodzenia za prac\u0119, w okresie kiedy nie prowadz\u0105 oni typowych zaj\u0119\u0107. Zdecydowano si\u0119 na zako\u0144czenie projektu, co wywo\u0142a\u0142o wiele komentarzy kontestuj\u0105cych zasadno\u015b\u0107 takiej decyzji, oto pr\u00f3bka kilku z nich \u2013 \u201echc\u0119 oprotestowa\u0107 protest tej dw\u00f3jki rodzic\u00f3w\u201d, \u201ea spytali\u015bcie dzieci, czy chc\u0105 powrotu zabawek?\u201d,\u201d demokracja niekiedy jest do bani\u201d \u201eod wielu lat ucz\u0119 kreatywno\u015bci doros\u0142ych(\u2026) cechy tej trzeba uczy\u0107 od zarania, \u017ale, \u017ce ktokolwiek przeszkodzi\u0142 w realizacji tak kapitalnego projektu\u201d, \u201e w przysz\u0142ym roku macie nasze pe\u0142ne poparcie\u201d.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Niemal wszyscy rodzice sprzyjali projektowi i dostrzegli jego walory. Podkre\u015blali zmiany zachowania ich dzieci, sensowno\u015b\u0107 cel\u00f3w i za\u0142o\u017ce\u0144, kt\u00f3re uznali za w\u0142asne. W tym sensie projekt wywar\u0142 na rodzicach wzrost \u015bwiadomo\u015bci i refleksji wychowawczej. Kadra przedszkola otrzyma\u0142a wiele maili podkre\u015blaj\u0105cych sens i oczekiwanie podj\u0119cia projektu w nast\u0119pnym roku w pe\u0142nym, trzymiesi\u0119cznym wymiarze.<\/p>\n\n\n\n

Dorobek projektu \u2013 podsumowanie i wnioski<\/strong> <\/p>\n\n\n\n

Projekt przedszkola wolnego od zabawek stworzy\u0142 warunki do intensywnego rozwoju psychospo\u0142ecznego i mimo kr\u00f3tszego okresu realizacji dostrze\u017cono pewne pozytywne zmiany. Realizacja projektu sta\u0142a si\u0119 dzia\u0142aniem wa\u017cnym dla wszystkich podmiot\u00f3w, kt\u00f3re bra\u0142y w nim udzia\u0142, zasadniczo ka\u017cda grupa odnios\u0142a pewne korzy\u015bci i wzbogaci\u0142a w\u0142asne zasoby. Najwa\u017cniejszym podmiotem by\u0142y tu dzieci, kt\u00f3re dzi\u0119ki zmianom zwi\u0105zanym z projektem lepiej rozpozna\u0142y w\u0142asne potrzeby, uczy\u0142y si\u0119 o nich m\u00f3wi\u0107. W sytuacji, kiedy nikt z doros\u0142ych nie wyprzedza\u0142 samego dziecka z nazwaniem i zaspokojeniem jakiego\u015b oczekiwania, zyska\u0142y wi\u0119ksz\u0105 pewno\u015b\u0107 siebie, \u015bwiadomo\u015b\u0107 swojego g\u0142osu. Obserwacje dokonywane w trakcie badania w widoczny spos\u00f3b wskazywa\u0142y na wi\u0119ksz\u0105 frekwencj\u0119 samodzielnych zachowa\u0144, dzieci podejmowa\u0142y z ka\u017cdym tygodniem wi\u0119cej dzia\u0142a\u0144 zaplanowanych, przeprowadzonych zgodnie z w\u0142asnym zamys\u0142em, a brak zabawek inspirowa\u0142 do podejmowania r\u00f3\u017cnych motyw\u00f3w zabaw, powtarzaj\u0105cych si\u0119 w poszczeg\u00f3lnych grupach. Wydaje si\u0119, \u017ce dzieci wykazywa\u0142y stopniowo coraz wi\u0119cej cierpliwo\u015bci, coraz lepiej radzi\u0142y sobie z rozwi\u0105zywaniem trudno\u015bci stoj\u0105cych na przeszkodzie w realizacji wytyczonych cel\u00f3w. Dzieci s\u0142abiej m\u00f3wi\u0105ce mia\u0142y wi\u0119cej okazji do wchodzenia w akcje komunikacyjne, dzi\u0119ki czemu ros\u0142y ich kompetencje j\u0119zykowe.<\/p>\n\n\n\n

W kapitalny spos\u00f3b uwolnienie dzieci od gotowych, komercyjnych zabawek tworzy\u0142o przestrze\u0144 do kreatywno\u015bci, my\u015blenia dywergencyjnego, szukania zastosowania dla dost\u0119pnych przedmiot\u00f3w. Dzieci mia\u0142y wi\u0119cej okazji do dzia\u0142a\u0144 o charakterze manualnym, kiedy pr\u00f3bowa\u0142y zrobi\u0107 \u201eco\u015b z niczego\u201d, nada\u0107 czemu\u015b kszta\u0142t. Wiele z tych akcji by\u0142o tak odleg\u0142ych od doros\u0142ego my\u015blenia, \u017ce z pewno\u015bci\u0105 nie znalaz\u0142oby si\u0119 w \u017cadnym konspekcie zaj\u0119\u0107 dla przedszkolak\u00f3w. Widoczne by\u0142y tu elementy my\u015blenia strategicznego, planowania, etapowo\u015b\u0107 dzia\u0142ania, szukania rozwi\u0105za\u0144, radzenia sobie z frustracj\u0105 i trudno\u015bciami. Dzieci trenowa\u0142y niezwykle istotne kompetencje, kt\u00f3re stanowi\u0105 baz\u0119 do skutecznego uczenia si\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Grup\u0105, kt\u00f3ra odnotowa\u0142a wzrost w\u0142asnych zasob\u00f3w by\u0142a r\u00f3wnie\u017c kadra eNTe ( a tak\u017ce obserwator zewn\u0119trzny). Wzros\u0142a wiara w mo\u017cliwo\u015bci dzieci, ich wewn\u0119trzn\u0105 m\u0105dro\u015b\u0107 i mo\u017cliwo\u015b\u0107 samodzielnego uczenia si\u0119. Nale\u017ca\u0142o po\u017cegna\u0107 si\u0119 z my\u015bleniem, \u017ce jeste\u015bmy niezb\u0119dni w tym, aby dzieci uczy\u0142y si\u0119 tego, co jest im potrzebne, stopniowo ros\u0142o przekonanie, \u017ce z zachowaniem nale\u017cytego respektu dla nich mo\u017cemy by\u0107 co najwy\u017cej przydatni w ich rozwoju. Trudne by\u0142o powstrzymywanie si\u0119 od ingerencji, oferowanie, podsuwania, m\u00f3wienie w ich m\u00f3wieniu, etc. Kadra uczy\u0142a si\u0119 pe\u0142niejszego rozumienia sztuki partnerowania dzieciom, okazywania szacunku dla nich, uczestniczenia w dialogu inicjowanego przez dzieci. Warto\u015bci osi\u0105gane przez nauczycieli uwidaczniaj\u0105 si\u0119 w wypowiedziach kadry na temat projektu zamieszczone w ramce.<\/p>\n\n\n\n

Kadra ENTE o realizacji projektu:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

– \u201epocz\u0105tkowo niekt\u00f3re z dzieci mia\u0142y k\u0142opot z pracami manualnymi. Wyt\u0142umaczenie co chc\u0105 zrobi\u0107, znalezienie odpowiedniej argumentacji i podanie czego potrzebuj\u0105 by\u0142o trudne. Widzia\u0142am zdenerwowanie, gdy nie udawa\u0142o im si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 i prawdziw\u0105 rado\u015b\u0107, gdy osi\u0105ga\u0142y sw\u00f3j cel. Przedszkolaki zaskoczy\u0142y mnie swoj\u0105 samodzielno\u015bci\u0105, okaza\u0142o si\u0119 \u017ce potrafi\u0105 sobie poradzi\u0107 w r\u00f3\u017cnych sytuacjach oraz prosi\u0107 o pomoc swoich koleg\u00f3w\u201d; <\/em>Magda<\/p>\n\n\n\n

– \u201eprojekt to pewna prowokacja do otarcia si\u0119 o nud\u0119 i poradzenie sobie z ni\u0105; dzieci okaza\u0142y si\u0119 o wiele bardziej samodzielne i kreatywne ni\u017c my\u015bla\u0142am\u201d; <\/em>Marcelina<\/p>\n\n\n\n

-\u201e jak <\/em>niewiele materia\u0142\u00f3w jest dzieciom<\/em> potrzebnych do stworzenia sobie zabawy w kt\u00f3rej ucz\u0105 si\u0119 liczy\u0107, sk\u0142ada\u0107, przek\u0142ada\u0107, po\u017cycza\u0107, oddawa\u0107, dzieli\u0107, prosi\u0107 czy \u017c\u0105da\u0107, argumentowa\u0107, czy motywowa\u0107, odmawia\u0107\u201d<\/em>; Magda<\/p>\n\n\n\n

-\u201eprojekt zbudowa\u0142 moje zaufanie do dzieci, to nie dzieci, a nauczycieli czeka\u0142 okres nudy. Sta\u0142y\u015bmy w deszczu, czekaj\u0105c kiedy b\u0119dzie mo\u017cna wr\u00f3ci\u0107 do sali, a dzieci bawi\u0142y si\u0119 w najlepsze\u201d- <\/em>Marcelina<\/p>\n\n\n\n

– \u201e<\/em>Zamkni\u0119te dzieci otworzy\u0142y si\u0119, dzieci niecierpliwe nauczy\u0142y si\u0119 czeka\u0107, dzieci niepewne podnios\u0142y wy\u017cej. Takie skutki projektu, kt\u00f3ry i tak nie przebieg\u0142 w pe\u0142nym wymiarze, nast\u0105pi\u0142y w mojej grupie „Butterflies”, grupie kt\u00f3ra wcze\u015bniej by\u0142a znana z bycia do\u015b\u0107 konfliktow\u0105, a zmieni\u0142a si\u0119 w  swego rodzaju ogr\u00f3dek ZEN\u201d –<\/em> Kasia<\/p>\n\n\n\n

-projekt zintegrowa\u0142 kadr\u0119 i rodzic\u00f3w, wzmocni\u0142 relacje w grupach dzieci\u201d \u2013 <\/em>Daria<\/p>\n\n\n\n

Projekt zostanie zrealizowany w ca\u0142o\u015bci w kolejnym roku szkolnym.<\/p>\n\n\n\n
\n
\n
\n\n\n\n

przedszkole wroc\u0142aw , przedszkole niepubliczne wroc\u0142aw , przedszkole prywatne wroc\u0142aw<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Przedszkole wolne od zabawek?O do\u015bwiadczeniach projektu. Artyku\u0142 dr Anny Mitr\u0119gi Instytut Pedagogiki Uniwersytetu Wroc\u0142awskiego S\u0142owa kluczowe: przedszkole wolne od zabawek, kreatywno\u015b\u0107, samodzielno\u015b\u0107, odraczanie gratyfikacji, drugoplanowa aktywno\u015b\u0107 nauczyciela, przedszkole ente Wprowadzenie Ostatnie \u0107wier\u0107wiecze gruntownie odmieni\u0142o \u017cycie polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, przedefiniowa\u0142o warto\u015bci, da\u0142o wiele mo\u017cliwo\u015bci, ale i wype\u0142ni\u0142o \u017cycie obfito\u015bci\u0105 zagro\u017ce\u0144. Stan taki nakazuje g\u0142o\u015bno pyta\u0107 o to, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/19"}],"collection":[{"href":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=19"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/19\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":234,"href":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/19\/revisions\/234"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ente.org.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=19"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}